رازهای ناگفته از زندگی سعدی؛ از نام پدر و مادر تا لحظه مرگ!

به منظور معرفی عمیق‌تر استاد سخن، ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله شیرازی معروف به سعدی شیرازی، اشعار برجسته و آثار مشهور او از جمله شاهکارهای ماندگارش «بوستان» و «گلستان»، این بخش از فرهنگ و هنر به زندگی، آثار و جایگاه این شاعر نامور ایرانی اختصاص یافته است.

سعدی کیست؟

سعدی شیرازی، از نامدارترین قله‌های ادبیات ایران‌زمین است؛ چهره‌ای که آشنایی با او و زمزمه اشعارش برای اکثر ایرانیان، امری معهود و دیرینه است. جایگاه رفیع سعدی در میان ادیبان چنان است که او را با دو لقب وزین و پرمغز استاد سخن و شیخ اجل می‌شناسند.

این منزلت تاریخی از آن روست که سعدی با نبوغ یگانه خود در قلمرو شعر و نثر، شیوه‌ای بدیع و ابداعی را بنا نهاد. او نه تنها آثاری جاودانه خلق کرد، بلکه نقشی بنیادین در استحکام و ارتقای ساختار زبان فارسی ایفا نمود.

اسم سعدی

بسیاری این شاعر بزرگ را با تخلص و القاب او یعنی سعدی شیرازی و استادِ سخن، پادشاهِ سخن، شیخِ اجلّ و... می شناسند اما نام کامل سعدی ابومحمّد مُشرف‌الدین مُصلِح بن عبدالله بن مشرّف است. تاریخ تقریبی تولد سعدی را بین سال های 600 تا 615 هجری قمری نوشته اند.

نام پدر سعدی

بر اساس متون موجود در برخی منابع نام پدر سعدی، عبدالله ذکر شده است. ایشان از ملازمان دربار سعد بن زنگی، اتابک فارس، بودند و هم‌زمان با این شغل درباری، به تحصیل و اشتغال در علوم دینی نیز اهتمام داشتند. نام کوچک سعدی، مصلح، از نام پدربزرگ پدری‌اش اقتباس شد.

تراژدی زندگی سعدی در همان دوران کودکی یا نوجوانی رقم خورد؛ چرا که پدرش را از دست داد. با وجود این فقدان زودهنگام، اشاراتی که سعدی در برخی از آثار گران‌بهای خود به یاد پدر داشته، حاکی از عمق ارادت و نیکی نسبت به مقام والای او است.

نام مادر سعدی

در منابع بیوگرافیک مربوط به سعدی، نام مادر او ثبت نگردیده است؛ با این حال، مورخان اشاره کرده‌اند که مادرش، مانند مادر حافظ، اصالتاً اهل کازرون بوده است.

آنچه مسلم است، سوابق درخشان خانوادگی سعدی است؛ چرا که عموم اعضای خانواده او به محافل علم، دین و دانش تعلق داشتند. خود سعدی نیز با افتخار به این میراث اشاره می‌کند و می‌فرماید:

"همه قبیله‌ی من، عالمان دین بودند

مرا معلم عشق تو، شاعری آموخت."

علاوه بر این، سعدی پیوند خویشاوندی نزدیکی با قطب‌الدین شیرازی داشت. قطب‌الدین یکی از برجسته‌ترین دانشمندان ایرانی در قرن هفتم هجری بود که در زمینه‌های گوناگونی چون حکمت، فلسفه، علوم طبیعی، هنر و پزشکی، تأثیرات عمیقی برجای گذاشت.

دوران جوانی و تغییرات زندگی اش

این شاعر گرانقدر در سنین در جوانی، جهت تحصیل ادب، تفسیر، فقه، کلام و حکمت به مدرسه نظامیه در بغداد رفت. او در این مدرسه که مهمترین مرکز علم و دانش آن زمان محسوب می شد در درس استادان معروفی چون سهروردی شرکت کرد.

پس از آن به شام، مراکش، حبشه و حجاز سفر کرد و سپس به شهر شیراز بازگشت و دست به خلقت شاهکارهای خود زد. سعدی در روزگار سلطنت "اتابک ابوبکر بن سعد" به شیراز بازگشت و در همین ایام دست به خلقت شاهکارهای جاودان خودبه نام بوستان و گلستان زد و آنها را به نام «اتابک» و پسرش سعد بن ابوبکر کرد. برخی معتقدند که او لقب سعدی را نیز از همین نام "سعد بن ابوبکر" گرفته است.

سعدی در سال 655، بوستان یا سعدی نامه را به نظم نوشت و در سال بعد گلستان را به رشته تحریر درآورد. چنانچه در بخش فرهنگ و هنر نمناک عنوان شده است علاوه بر این موارد ، سعدی قصاید، غزلیات، قطعات، ترجیع بند، رباعیات و مقالات و قصاید عربی نیز سروده و نوشته است که همه در کلیات سعدی جمع آوری شده است.

خروج از شیراز و بازگشت دوباره به بغداد

سعدی پس از سقوط سلطنت سلغریان، بار دیگر از شیراز خارج شد و به بغداد و حجاز رفت. در بازگشت به شیراز با وجودی که مورد احترام بزرگان فراس بود اما به انزوا و خلوت پناه برده و به ریاضت مشغول شد.

سعدی، شاعری جهان گرد و مسافر سرزمین های دور بود که خود را با تاجران ادویه و کالا و زائرین امکان مقدس همراه می ساخت.

حکایت های بسیاری از پادشاهان شنیده و با روزگار مدارا می کرد. سعدی در سفرهای خود تنها به دنبال تنوع، طلب دانش و آگاهی از فرهنگ و رسوم مختلف نبود بلکه هر سفر برای او تجربه ای معنوی داشت.

توشه این سفرها برای سعدی سرشار از قصه ها، روایات و مشاهدات بود که ریشه در واقعیت زندگی داشت؛ چنان چه در هر حکایت گلستان، هر عبارت از پس هزاران تجربه و آزمایش به شیوه ای یقینی بیان می شود، به طوری که هر حکایت بیش از اینکه جنبه تخیل و نظر داشته باشد، حاصل دنیای تجارب عملی است. شاید به همین دلیل عینی بودن، پند و اندرزهای سعدی بسیار دلنشین هستند، گرچه نحوه بیان هنرمندانه آنها نیز سهم عمده ای در این آثار دارد.

از سوی دیگر خلق بوستان و گلستان به فاصله چند ماه، نشان از گنیجینه دانایی، تجارب اجتماعی، ادبی و عرفان سعدی دارد. آثار سعدی شیرازی علاوه بر اینکه عصاره و چکیده اندیشه ها و تأملات عرفانی و اجتماعی و تربیتی او می باشد، آیینه خصایل و خلق و خوی و منش ملتی کهنسال است به همین دلیل هرگز شکوه و درخشش خود را از دست نخواهد داد.

تاریخ فوت سعدی و آرامگاهش

تاریخ دقیق فوت او مشخص نشده است اما در منابع موثق تاریخ درگذشت او را در میان سالهای 690 تا 694 هجری تخمین زده اند . آرامگاه ابدی سعدی در شهر شیراز است.

در نگاه اول اشعار و متون آثار سعدی ساده و آسان به نظر می رسند و دارای کلمات سخت و نارسا نمی باشد، به طوری که در قرون مختلف، همه افراد با این آثار به راحتی ارتباط برقرار کرده اند. اما از جنبه دیگر آثار سعدی ممتنع به معنای دشوار و غیر قابل دسترس هستند. یعنی در نگاه اول همه سخنان سعدی را به راحتی متوجه می شوند اما سخن گفتن مانند او هدف و کاری سخت و دشوار است.