جدیدترین اخبار وصل شدن اینترنت بین الملل ایران / اینترنت تا این تاریخ حتما وصل می شود

 امروز شنبه 2 خرداد ۱۴۰۵، هشتاد و پنجمین روزی است که کاربران عادی اینترنت در ایران با محدودیت شدید دسترسی به شبکه‌های جهانی روبرو هستند. از ۹ اسفند ۱۴۰۴ که نخستین نشانه‌های اختلال گسترده نمایان شد، گذر روزها برای خیلی‌ها مثل یک کابوس طولانی بوده. اما خبر خوش اینجاست که پس از هفته‌ها سکوت و ابهام، بالاخره زمزمه‌های امیدوارکننده‌ای از دل ستاد اجرایی کشور بیرون آمده و مسئولان وعده داده‌اند که تا اواسط خردادماه، طلسم این خاموشی دیجیتال شکسته شود.

 نزدیک به سه ماه است که کاربران عادی در بسیاری از نقاط کشور، امکان ارتباط با سرویس‌های کلیدی جهانی مانند سکوهای آموزشی، بانک‌داری بین‌المللی، شبکه‌های اجتماعی و حتی موتورهای جستجو را از دست داده‌اند. کارشناسان فنی معتقدند این طولانی‌ترین قطعی اینترنت در تاریخ ارتباطات ایران است.

یکی از مهم‌ترین تحولات هفته‌های اخیر، حکم مهم مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور بود که طی آن، محمدرضا عارف معاون اول رئیس‌جمهور را مأمور تشکیل «ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی» کرد. بنا بر گزارش‌های رسیده، این ستاد با مأموریتی شفاف و روشن پا به عرصه گذاشته: رفع تدریجی محدودیت‌های اینترنت و فراهم کردن زمینه اتصال مجدد کاربران به اینترنت بین‌المللی. آن طور که روزنامه اعتماد گزارش داده، این ستاد قرار است حداکثر تا میانه‌های خردادماه مقدمات بازگشایی پایدار اینترنت جهانی را در ایران فراهم کند. تصمیمی که بسیاری از تحلیلگران آن را یک تغییر جدی در سیاست‌گذاری فضای مجازی کشور ارزیابی می‌کنند.

پزشکیان در حکم خود از عارف خواسته ساختاری چابک برای «اتصال دوباره، روزآوری و بهینه‌سازی فضای مجازی و اینترنتی» ایجاد کند. همچنین مأموریت‌هایی همچون «تدوین و اجرای نقشه راه جامع تحول در حکمرانی فضای مجازی»، «بازآرایی ساختارهای تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری» و «استقرار نظام نظارت راهبردی و پایش مستمر عملکرد دستگاه‌ها در این حوزه» به او سپرده شده است. نخستین نشست این ستاد قرار است هفته آینده برگزار شود و گفته می‌شود که برخی چهره‌های دانشگاهی و کارشناسان حوزه ارتباطات مانند هادی خانیکی و علی ربیعی نیز در ترکیب مشورتی این ستاد حضور خواهند داشت. خبری که نوید یک عزم جدی و جمعی را می‌دهد.

اما مهم‌تر از هر چیزی، سخنان امیدبخش فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت است که چند روز پیش اعلام کرد: «پس از دور شدن سایه جنگ، وضعیت اینترنت به تدریج به حالت عادی بازمی‌گردد و امیدواریم تا اواسط خردادماه شاهد بازگشت کامل اینترنت بین‌الملل باشیم.» این اظهارات، نفس تازه‌ای در کالبد جامعه دمیده و کاربران را به آینده‌ای نزدیک امیدوار کرده است. در واقع، این اولین بار از ابتدای محدودیت‌هاست که مقامات ارشد اجرایی یک جدول زمانی مشخص را برای اتصال مجدد اعلام می‌کنند.

وضعیت امروز اینترنت در ایران کمی عجیب و دوگانه شده است. از یک سو، دسترسی به شبکه داخلی کشور و اپلیکیشن‌های بومی تا حد زیادی بدون اختلال در حال ارائه سرویس است. اپراتورهای بزرگ مانند همراه اول، ایرانسل و رایتل همچنان اینترنت داخلی را با کیفیت نسبتاً قابل قبولی در دسترس مشترکان قرار می‌دهند. اما وقتی حرف از اتصال به شبکه جهانی به میان می‌آید، قضیه کاملاً فرق می‌کند.

داده‌های فنی سامانه پایش اینترنت جهانی «نت‌بلاکس» (NetBlocks) نشان می‌دهد که سطح اتصال به اینترنت بین‌الملل در ایران همچنان در وضعیت بحرانی قرار دارد و تنها حدود ۲ درصد از ترافیک معمولِ اتصال به شبکه جهانی برقرار است. کاربران این وضعیت را «اینترنت خاکستری» توصیف می‌کنند؛ جایی که برخی سایت‌ها و خدمات خاص (اغلب مرتبط با نیازهای ضروری تجاری و علمی) با کلیک کردن باز می‌شوند اما بسیاری از پلتفرم‌های عمومی و روزمره در دسترس نیستند. این یعنی برای یک کاربر عادی، ارسال یک ایمیل ساده یا حتی جستجوی یک مطلب علمی در گوگل هنوز هم ممکن است ساعتها زمان ببرد یا اصلاً انجام نشود.

وضعیت اینترنت خانگی (ADSL و فیبر نوری) تفاوت چندانی با اینترنت همراه ندارد. بله، خطوط ADSL و فیبر نوری در بیشتر مناطق شهرهای بزرگ فعال هستند و شما می‌توانید به شبکه داخلی وصل شوید، اما باز هم خبری از آن آزادی سابق در وب‌گردی جهانی نیست. اینترنت خانگی برای استفاده از پیام‌رسان‌های داخلی، سامانه‌های بانکی و بازی‌های آنلاین داخلی کار می‌کند اما برای دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی با همان محدودیت‌های آشنا روبروست. یک تفاوت مهم اما قابل توجه این است که سرعت اینترنت خانگی نسبت به روزهای اولیه قطعی اندکی بهتر شده و ثبات بیشتری دارد. با این حال، هنوز بسیاری از کاربران از قطع و وصل شدن مکرر و نوسان شدید سرایت گلایه دارند.

در میان این فضا، ماجرای «اینترنت پرو» هم حسابی داغ شده است. خدمتی که قرار بود راه‌حلی موقت برای دسترسی ضروری برخی کسب‌وکارها و اقشار خاص باشد، اما خیلی زود به یکی از حساسترین موضوعات روز بدل شد. این سرویس که با قیمت‌های گزاف و فرآیندی غیرشفاف عرضه می‌شد، خیلی زود نام «اینترنت طبقاتی» یا «اینترنت پولدارها» را به خود گرفت. موج انتقادات آنقدر بالا گرفت که وزیر ارتباطات و دادستان کل کشور، رسماً از تخلفات گسترده در روند عرضه اینترنت پرو پرده برداشتند و وعده انتشار جزئیات دقیق این پرونده را در هفته آینده دادند.

در واکنش به این جنجال‌ها، مسعود پزشکیان نیز وارد میدان شد و با انتشار چند توییت پیاپی و صحبت‌های صریح، از این تبعیض آشکار ابراز برائت کرد و اعلام داشت از همه ظرفیت‌های قانونی دولت برای فراهم کردن رویکردی عادلانه برای همه ایرانیان در زمینه استفاده از اینترنت بین‌المللی استفاده خواهد کرد. حتی سعید رضا عاملی، عضو شورای عالی فضای مجازی، نیز در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس تصریح کرد که بسته اینترنت پرو فضای تبعیض‌آمیزی ایجاد کرده و قیمت‌های گران آن در شورای عالی فضای مجازی تصویب نشده است.

حالا دیگر فقط کاربران عادی نیستند که از قطعی اینترنت ناراضی‌اند. اقتصاد ایران ضربه سختی خورده است. هر روزی که اینترنت بین‌الملل در دسترس نباشد، میلیون‌ها دلار از ارزش افزوده اقتصاد دیجیتال کشور تبخیر می‌شود. فعالان اقتصادی معتقدند که برآورد خسارت‌های این خاموشی طولانی بسیار پیچیده و چندلایه است.

وزیر ارتباطات چندی پیش خسارت روزانه قطعی اینترنت به اقتصاد دیجیتال را تقریباًً ۵۰۰ میلیارد تومان تخمین زد. اما برخی کارشناسان مستقل رقم‌های بسیار بالاتری را مطرح می‌کنند. جهانگیر آقازاده، رئیس کمیسیون اینترنت و انتقال داده‌های سازمان نصر تهران، در مصاحبه اخیر خود اعلام کرد: «برآوردها نشان می‌دهد روزانه بین ۳ تا ۵ هزار میلیارد تومان خسارت به بخش اقتصاد دیجیتال کشور وارد می‌شود.» اگر این عدد را در ۸۳ روز قطعی ضرب کنیم، به رقمی بین ۲۵۰ تا ۴۱۵ هزار میلیارد تومان می‌رسیم — عددی که حتی تصور کردنش هم سنگین است.

تأثیر این خسارت‌ها فقط محدود به مرزهای ایران نمی‌شود. شرکت‌های فناوری و استارتاپ‌های ایرانی که پیش از این به کشورهای همسایه و حتی اروپایی خدمات نرم‌افزاری صادر می‌کردند، ارتباط خود را با بازارهای جهانی از دست داده‌اند. صادرات خدمات فنی و مهندسی آنلاین متوقف شده، پروژه‌های برون‌سپاری نرمافزاری به بنبست خورده و هزاران نفر از متخصصان جوان یا بیکار شده‌اند یا مجبور به مهاجرت شغلی شده‌اند. این یعنی زنجیره‌ای از ضرر که از جیب مردم شروع می‌شود و تا رتبه اعتبار اقتصادی ایران در منطقه ادامه پیدا می‌کند.

حتی در سطح جهانی، هرچند تأثیر مستقیم آن کمتر از فاجعه اقتصادی داخلی است، اما قطع ارتباط ایران که روزگاری یکی از بزرگ‌ترین جوامع آنلاین در خاورمیانه را داشت، روی روندهای ترافیک دیتا، بازارهای مالی آنلاین و حتی تحقیقات علمی منطقه‌ای تأثیر گذاشته است. به عبارت ساده‌تر، تاریکی دیجیتال در ایران، یک نقطه کور بزرگ در اقتصاد دانش بنیان منطقه ایجاد کرده است.

شاید بیشتر از هر گروهی، صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین، وب‌سایت‌های فروشگاهی و اپلیکیشن‌های خدماتی از این قطعی طولانی ضربه دیده‌اند. فرض کنید یک فروشگاه اینترنتی دارید که کالاهایش را از خارج وارد می‌کند. حالا دیگر نه می‌توانید قیمت روز ارز را چک کنید، نه می‌توانید با تأمین‌کننده خارجی ایمیل بزنید و نه حتی می‌توانید سفارش‌های خارجی مشتریان را پیگیری کنید. این دقیقاً وضعیت هزاران بازرگان خرد و کلان آنلاین در ایران امروز است.

استارتاپ‌های حوزه فناوری نیز وضعیت بهتری ندارند. بسیاری از شرکت‌های دانش‌بنیان برای روند توسعه و به‌روزرسانی محصولات خود به کتابخانه‌های کد، مستندات فنی و فروم‌های تخصصی بین‌المللی نیاز دارند. عدم دسترسی به این منابع، فرآیند توسعه نرم‌افزارها را به شدت کند کرده یا در بسیاری موارد متوقف ساخته است. شرکت‌های ارائه دهنده خدمات ابری داخلی هم تحت فشارند چون کاربرانشان دیگر نیازی به فضای ذخیره‌سازی برای داده‌هایی که نمی‌توانند با جهان به اشتراک بگذارند، ندارند.

یک تأثیر دیگر اما شاید از همه مهم‌تر باشد: اعتماد. مشتریان کمک دارند به این باور می‌رسند که «شاید دیگر این کسب‌وکارهای آنلاین گزینه مطمئنی نباشند.» فروش اینترنتی ریزش کرده، سرمایه‌گذاران خارجی از ورود به بازار ایران منصرف شده‌اند و جوانان مستعد ترجیح می‌دهند به جای راه‌اندازی کسب‌وکار اینترنتی، به سمت بازارهای خارجی بروند. به گفته یکی از فعالان این حوزه: «ما داریم نسل خود را از دست می‌دهیم.»

نکته جالب و شاید کم‌تر دیده شده در این میان، بعد بین‌المللی ماجراست. تنگه هرمز فقط یک شاهراه نفتی برای تانکرها نیست؛ چندین کابل فیبر نوری زیردریایی که بخش بزرگی از ترافیک اینترنت بین اروپا، خاورمیانه و آسیا را جابه‌جا می‌کنند، از این تنگه عبور می‌کنند. بله، درست خواندید. زیر همان آبی که نفت‌کش‌ها رفت‌وآمد می‌کنند، کابل‌های حاوی ایمیل‌ها، ویدئوها و داده‌های میلیون‌ها نفر در جهان هم رد شده‌اند.

طبق گزارش منتشر شده، حدود ۷۰ درصد از پهنای باند بین‌المللی هند و بخش قابل توجهی از ترافیک اینترنت کشورهای حاشیه خلیج فارس به کابل‌هایی وابسته است که از مسیر تنگه هرمز عبور می‌کند. در مجموع، حدود ۲ تا ۱۰ درصد از ترافیک کل اینترنت جهان از این مسیر راهبردی می‌گذرد. شنیده‌ها حاکی از آن است که برخی مقامات به دنبال راه‌اندازی طرحی برای دریافت «عوارض عبور» از کابل‌های اینترنتی زیر دریایی تنگه هرمز هستند؛ طرحی که اگر عملی شود، می‌تواند معادلات جهانی اینترنت را تحت تأثیر قرار دهد. هرچند که هنوز این طرح در مرحله بررسی‌های اولیه است و بعید است به این زودی‌ها به نتیجه برسد. اما حتی همین بحث‌ها نشان می‌دهد که اینترنت ایران از زاویه‌هایی به اقتصاد و سیاست جهانی وصل است که شاید کمتر به چشم آمده باشد.

خبر خوش دیگری که امروز در فضای مجازی ایران پیچیده، مربوط به روند تدریجی رفع محدودیت برخی سکوهای پرکاربرد بین‌المللی است. بر اساس گزارش‌های تأیید نشده اما پرتکرار کاربران در شبکه‌های اجتماعی، دسترسی به برخی از سرویس‌های کلیدی برای تعداد بیشتری از کاربران عادی فراهم شده است. اگرچه فهرست رسمی و موثقی توسط مسئولان منتشر نشده، اما شواهد میدانی نشان از ادامه روند بازگشایی تدریجی این پلتفرم‌ها دارد.

موتور جستجوی گوگل که از نخستین روزهای قطعی با محدودیت شدید مواجه شده بود، در چند روز اخیر برای بخش قابل توجهی از کاربران قابل دسترسی شده است.

آن طور که بررسی‌ها نشان می‌دهد، این روند رفع محدودیت تدریجی با هدف بازگشت پلکانی و مدیریت شده ترافیک بین‌الملل و جلوگیری از شوک ناگهانی به شبکه داخلی طراحی شده است.

با نگاهی به خبرها و اظهارات رسمی، به نظر می‌رسد دولت چهاردهم به رفع این مشکل به عنوان یک اولویت جدی نگاه می‌کند. بازگشایی گوگل، تلاش برای رفع محدودیت اینستاگرام و واتساپ، و مهم‌تر از همه، تأکید پی در پی رئیس‌جمهور و سخنگوی دولت بر عادی شدن فضا و لزوم عدالت در دسترسی به اینترنت، همه و همه نشانه‌هایی از یک تغییر رویکرد است. هرچند که روند فعلی تدریجی و شاید برای کاربران حوصله‌سربر باشد، اما چراغ راهی روشن به سوی بازگشت کامل است.

نکته مهم دیگری که نباید نادیده گرفت، این است که دولت به خوبی از خسارت‌های جبران‌ناپذیر اقتصادی و اجتماعی این قطعی آگاه است. آمار و ارقامی که از زبان مقامات رسمی و کارشناسان درباره میزان ضرر روزانه منتشر می‌شود، نشان می‌دهد که ادامه این روند به هیچ وجه به نفع هیچ نهاد و فردی نیست. تأکید بر «عدالت اینترنتی» و مخالفت با «اینترنت طبقاتی» از سوی بالاترین مقامات اجرایی، نشان از این دارد که مسئولان به دنبال راه‌حلی اصولی و پایدار هستند.

پس نفس عمیقی بکشید و امیدوار باشید. خبرهای امروز از عزم و برنامه رسمی دولت برای احیای اینترنت جهانی حکایت دارد. اگر زمان‌بندی‌ها درست از آب دربیاید، تا اواسط خردادماه، شاید دیگر این خبرها را نخوانیم، چون آنقدر مشغول وب‌گردی آزاد در گوشه و کنار جهان خواهیم بود که فراموش می‌کنیم روزگاری اینترنت هم قطع می‌شد. بگذارید این را آخرین خبر قطعی اینترنتی باشد که می‌نویسیم و از این به بعد، همه خبرها از وصل شدنش باشد.

خوب، بالاخره به مهم‌ترین سوال می‌رسیم. «اینترنت کی وصل می‌شود؟» بر اساس آخرین اخبار و اظهارات رسمی مقامات دولتی و قضایی، پیش‌بینی می‌شود که فرآیند اصلی بازگشت اینترنت بین‌الملل حداکثر تا اواسط خردادماه ۱۴۰۵ آغاز شده و تا پایان این ماه به ثبات نسبی برسد. البته باید پذیرفت که تا آن زمان، شاهد اینترنت صد در صد پایدار و بدون کوچک‌ترین اختلالی نباشیم. روند بازگشایی پلکانی و تدریجی است تا هم شبکه داخلی توان تطبیق پیدا کند و هم زیرساخت‌های امنیتی به آرامی تنظیم شوند.

بنابراین بهترین توصیه برای امروز این است که صبور باشید. این روزها را با کمی تحمل بیشتر بگذرانید. به زودی -واقعاً به زودی- می‌توانید دوباره ویدئوهای یوتیوب را بدون توقف ببینید، برای دوستانتان در خارج از ایران استوری بگذارید و از یک وبگردی بی‌دغدغه لذت ببرید.

خبر امیدبخش اینجاست که دولت چهاردهم با جدیت و شفافیت تمام پیگیر این موضوع است و بر خلاف گذشته، اعداد و ارقام و جدول زمانی مشخصی را پیش روی مردم گذاشته است. پس قوت قلب داشته باشید و به آینده‌ای روشن‌تر برای اتصال دیجیتال ایران امیدوار باشید. هر روز که می‌گذرد، ما یک روز به آن روز موعود نزدیک‌تر می‌شویم. روزی که «قطعی اینترنت» برای همیشه به تاریخ می‌پیوندد و ارتباط جهانی دوباره جاری می‌شود.