بنزین در آستانه سهمیهبندی جدید؟
همزمان با افزایش مصرف روزانه بنزین و تشدید ناترازی سوخت، دولت ایران از آغاز مرحله تازه مدیریت مصرف خبر داده است. مقامها میگویند فعلاً برنامهای برای افزایش قیمت بنزین وجود ندارد.
مولف
: همایون بشارت
همزمان با افزایش شکاف میان تولید و مصرف بنزین در ایران، دولت از آغاز مرحله تازهای از مدیریت مصرف سوخت خبر داده؛ طرحی که بدون افزایش رسمی قیمت، بهدنبال کنترل رشد تقاضا و مهار ناترازی فزاینده در بازار انرژی است.
دنیای اقتصاد نوشت،مقامهای دولتی تأکید کردهاند که افزایش قیمت بنزین فعلاً در دستور کار قرار ندارد، اما مجموعه سیاستهای جدید نشان میدهد دولت به سمت اجرای نوعی «سهمیهبندی هوشمند» و محدودسازی تدریجی مصرف حرکت کرده است.
این سیاستها در شرایطی اجرا میشود که مصرف روزانه بنزین در ایران به حدود ۱۳۰ میلیون لیتر رسیده؛ رقمی که به گفته اسماعیل سقاباصفهانی، رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی، فراتر از ظرفیت تولید داخلی کشور است.
او اعلام کرده ظرفیت تولید بنزین ایران پیش از آسیبهای ناشی از جنگ اخیر حدود ۱۱۵ میلیون لیتر در روز بوده و همین موضوع کشور را با کسری روزانه قابل توجهی مواجه کرده است؛ کسریای که اکنون از طریق واردات جبران میشود.
تحلیلگران میگویند ادامه واردات بنزین در شرایط محدودیتهای ارزی و فشارهای ژئوپلیتیک، هزینههای سنگینی برای دولت ایجاد کرده و به همین دلیل تمرکز سیاستگذار بهجای افزایش قیمت، بر مهار مصرف قرار گرفته است.
بر اساس تجربه دو مرحله قبلی مدیریت مصرف، انتظار میرود فاز جدید شامل کاهش انعطاف در ذخیره سهمیه، محدودتر شدن سهمیههای یارانهای و سختگیری بیشتر در مصرف باشد.
در مرحله نخست این سیاست که از آذر ۱۴۰۴ آغاز شد، نظام سهنرخی بنزین به اجرا درآمد و امکان ذخیره سهمیه کاهش یافت. در مرحله دوم نیز سقف ذخیرهسازی و سهمیه بنزین نیمهیارانهای محدودتر شد.
اکنون بسیاری از کارشناسان معتقدند دولت در فاز سوم، بدون ورود مستقیم به افزایش قیمت، بهدنبال «جیرهبندی نرم» برای تغییر رفتار مصرفکنندگان است.
سیدرضا حسینی، کارشناس انرژی، میگوید سیاستهای غیرقیمتی مانند کاهش سقف سهمیه یا محدودسازی زمان ذخیرهسازی میتواند در کوتاهمدت بخشی از ناترازی را کنترل کند، اما راهحل پایدار محسوب نمیشود.
به گفته او، رشد تعداد خودروها، فرسودگی ناوگان حملونقل و ضعف زیرساختهای حملونقل عمومی باعث شده مصرف سوخت در ایران ساختاری و مزمن شود؛ موضوعی که صرفاً با محدودسازی سهمیه قابل حل نیست.
در همین حال، برخی تحلیلگران حوزه انرژی توسعه پالایشگاههای فراسرزمینی را یکی از راهکارهای کاهش فشار بر بازار داخلی میدانند.
مسعود دشتیدرخشان، تحلیلگر انرژی، معتقد است ایران میتواند بخشی از نفت خام خود را در پالایشگاههای خارج از کشور به فرآورده تبدیل کرده و سپس محصولات پالایشی را وارد کند؛ مدلی که به گفته او، هم صادرات نفت را تضمین میکند و هم فشار واردات مستقیم بنزین را کاهش میدهد.
از سوی دیگر، مقامهای دولتی قاچاق سوخت را یکی از عوامل تشدید بحران مصرف عنوان میکنند. کارشناسان میگویند اختلاف قابل توجه قیمت بنزین ایران با کشورهای همسایه، همچنان انگیزه قاچاق را حفظ کرده و بخشی از سهمیههای ذخیرهشده وارد بازار غیررسمی میشود.
در چنین شرایطی، دولت تلاش میکند میان سه هدف همزمان تعادل برقرار کند: جلوگیری از جهش تورمی، کاهش وابستگی به واردات و حفظ پایداری عرضه سوخت.
محمدرضا عارف، معاون اول رئیسجمهور، اخیراً تأکید کرده که حفظ معیشت مردم «خط قرمز» دولت در تصمیمگیریهای مرتبط با بنزین است؛ موضعی که نشان میدهد دولت فعلاً تمایلی به استفاده از ابزار افزایش قیمت ندارد.
با این حال، کارشناسان هشدار میدهند اگر روند رشد مصرف ادامه پیدا کند یا محدودیتهای تولید و واردات تشدید شود، دولت ممکن است ناچار به اجرای سیاستهای سختگیرانهتری در حوزه سوخت شود.
