بازنشستگان دوباره سر کار رفتند
پشت چراغهای قرمز شهر و میان صدای موتور خودروها، روایت تلخ بازنشستگانی شکل میگیرد که بهجای دوران آرامش، ناچارند هر روز برای تأمین هزینههای زندگی در خیابانها کار کنند و برای گذران معیشت خود تلاش میکنند.
مولف
: محسن کریمی
صبح است و خیابانهای تهران هنوز خلوتاند، اما پژو ۴۰۵ با نشان تاکسی اینترنتی آرام آرام در مسیر حرکت میکند. رانندهاش، نصرتالله، ۶۷ ساله، صورتش خطوط سالها تلاش را به رخ میکشد. درحالی که مسیر را برای رسیدن به مقصد جلو می رود، میگوید:«۳۰ سال خدمت کردم، اداره پست… شب و روزم پر بود، اما حقوق بازنشستگیام حتی نصف خرج خانه را هم پوشش نمیدهد. مجبورم پشت فرمان باشم. بدنم درد میکند، شبها با مسکن هم نمیخوابم. اما چارهای نیست. اگر همین مسیرها را طی نکنم، قسط، اجاره و داروهایم چطور پرداخت شود؟»
در گوشهای دیگر از شهر، اینبار یک راننده زن بازنشسته و ۵۸ ساله زمزمه وار میگوید: «شوهرم از کار افتاده شده است، من هم بازنشسته شدم. شهریه دانشگاه بچهها، وامها و اجاره خانه همه روی دوش من است. رانندگی در تاکسی اینترنتی تنها راه بقای مالی ماست. حتی روزهای جنگ هم آمدم، اجاره و قسط و وام که جنگ سرش نمیشود.»
اقتصادنیوز نوشت : راننده دیگر با لحنی که خستگی در آن موج میزند، میگوید:«حقوق بازنشستگی فقط بخشی از زندگی را پوشش میدهد. یک ماه حقوقم شاید بتواند هزینه یک درمان یا یک قسط را بدهد، اما برای کل زندگی کافی نیست. ۳۰ سال خدمت و تلاش، حالا برای خرج های روزمره کفاف نمی دهد... برای امرار معاش مجبوریم کار کنیم، خیلی از دوستان بازنشسته من با موتور یا ماشین مشغول کارند... چه کنیم؟ مجبوریم.»
رانندهها میگویند؛«حتی با این حقوقها، وقتی قسط، اجاره، شهریه و دارو را حساب میکنم، چیزی باقی نمیماند. ۳۰ سال کار و تلاش، حالا فقط بخش کوچکی از هزینه زندگی را پوشش میدهد.»
بر اساس گزارش IMF (۲۰۲۳) و بانک جهانی، افزایش حقوق بازنشستگان با تورم دو رقمی و رشد شدید هزینههای مسکن و خوراک همخوانی ندارد و قدرت خرید واقعی کاهش یافته است.
طبق دادههای صندوق بازنشستگی کشوری و تامین اجتماعی سال ۱۴۰۵:
شاخص مقدار
کف حقوق بازنشستگان حدود ۱۶,۰۰۰,۰۰۰ تومان
سقف حقوق بازنشستگان تا حدود ۱۱۶,۲۰۰,۰۰۰ تومان
افزایش حقوق پس از متناسبسازی ۲۰٪ + متناسبسازی ۳۰٪
افزایش حقوق براساس لایحه بودجه حدود ۲۰٪
نصرتالله راننده ای که یک روز هم از بعد بازنشستگی بیکار نمانده میگوید:«زانوهایم درد میکند، کمرم خشک شده، باید عمل بشم، اما مجبورم، عروس و داماد دارم، خرج خانوار داری شوخی نیست، کلی قسط هم برای جهیزیه دخترم باید بدهم، پشت این چراع ها هم ذهنم پر از حساب و کتاب خانه است.»
بازنشسته دیگری که از پس پرداخت شهریه فرزندانش برنمیآید، میگوید:«هر ساعت پشت فرمان، حس میکنم سالها تلاش و خدمتم در بخش فرهنگی این کشور بیهوده بود، اخرش شده همین گاز و کلاچ و ترمز که بقای زندگیام را تامین کند.»
مطالعات WHO (۲۰۲۲) نشان میدهد فشار اقتصادی و جسمی در سنین بالا میتواند منجر به استرس مزمن، اختلال خواب و افسردگی شود؛ شرایطی که به نظر بازنشستههای مشغول به کار آن را تجربه میکنند.
چرا بازنشستگان دوباره پشت فرمان رفتند؟
در خیابانهای تهران، نگاه خسته رانندگان مسن که هر روز مسافران را جابهجا میکنند، داستانی روشن از فشار زندگی را روایت میکند. سالها خدمت، سی سال تلاش، حالا در برابر هزینههای روزمره کوچک مینماید. اجاره خانه، شهریه دانشگاه فرزندان، قسط و درمان، همگی با یک مستمری ماهانه تقریباً ۱۶ میلیون تومانی در سال ۱۴۰۵ همخوانی ندارد.
تورم دو رقمی و افزایش چندباره هزینهها، ارزش واقعی مستمریها را به شدت کاهش داده است. حتی با افزایشهای مصوب دولت، هزینههای مسکن، دارو و خوراک با درآمد بازنشستگان همخوانی ندارد و بسیاری ناچار شدهاند دوباره به بازار کار بازگردند. اما مشکل تنها اقتصادی نیست؛ فرصتهای شغلی متناسب با توان جسمی و مزایای بیمهای محدود است و اغلب بازنشستگان مجبور به پذیرش مشاغل پرفشار میشوند، کاری که فراتر از تحمل جسمی و روانی آنهاست.
بازنشستگی در ایران و جهان: آرامش یا نبرد برای بقا؟
در مقایسه، بازنشستگان در کشورهای اروپایی، آمریکای شمالی و ژاپن شرایط متفاوتی دارند. مستمریها به شکل واقعی با هزینههای زندگی همسانسازی میشوند (OECD, ۲۰۲۴) و افراد بدون نیاز به کار اضافی میتوانند زندگی روزمره خود را اداره کنند. آنها فرصت دارند در فعالیتهای هنری، ورزشی یا داوطلبانه شرکت کنند و از حمایت کامل بیمهای و درمانی بهرهمند باشند (WHO, ۲۰۲۲). در این کشورها بازنشستگی به معنای توقف زندگی نیست؛ فرصتی است برای رشد شخصی، تفریح و ارتباط اجتماعی، نه فشار اقتصادی و کار اجباری.
راهکار در کشورهای چون ایران نیز روشن است؛ حقوق بازنشستگی باید همسان با تورم و هزینههای واقعی زندگی باشد تا نیاز به کار اضافی کاهش یابد؛ مشاغل مناسب سن بالا با بیمه و مزایای کامل طراحی شوند؛ برنامههای توانبخشی جسمی و روانی و فرصتهای اجتماعی و فرهنگی فراهم گردد تا بازنشستگان نه تنها زندگی مالی بلکه کیفیت روزانه و ارتباط اجتماعی خود را حفظ کنند. تنها با این تدابیر است که استراحت و آرامش پس از سالها خدمت، دوباره به معنای واقعی بازنشستگی بدل خواهد شد.
