دانشمندان هشدار میدهند؛ ویروس تبخال عامل پنهان آلزایمر باشد!
بر اساس پژوهشهای پروفسور روث ایتزهاکی، متخصص برجسته علوم اعصاب و آلزایمر در بریتانیا، ویروسی که معمولاً عامل تبخال لب است میتواند سالها در بدن نهفته بماند و در صورت فعال شدن مجدد، خطر ابتلا به آلزایمر را افزایش دهد. چکیده یافتههای او و همکارانش تصویری تازه از ارتباط میان عفونتهای شایع و بیماریهای زوال عصبی ارائه میدهد.
مولف
: آیلار رحمانی
این ویروس که با نام هرپس سیمپلکس نوع ۱ شناخته میشود، اغلب در دوران کودکی وارد بدن فرد میگردد و سپس تا پایان عمر در اعصاب به حالت خاموش باقی میماند. عوامل محرکی مانند استرس، بیماریها یا ضربه میتوانند باعث فعال شدن آن و بروز تبخال شوند. اما تحقیقات جدید نشان میدهد همین ویروس ممکن است در ایجاد یکی از جدیترین بیماریهای دوران سالمندی نقش داشته باشد: آلزایمر.
حدود سه دهه پیش، گروه تحقیقاتی ایتزهاکی برای نخستین بار نشان داد که ویروس تبخال قادر است در مغز سالمندان حضور یابد؛ موضوعی که در آن زمان بسیار شگفتانگیز بود، زیرا تصور میشد مغز به دلیل وجود سد خونی‑مغزی از نفوذ میکروبها کاملاً مصون است.
در ادامه، پژوهشگران به کشف مهمتری رسیدند: افرادی که حامل نوع خاصی از ژن APOE-e4 هستند ــ ژنی که خطر ابتلا به آلزایمر را بالا میبرد ــ در صورت ابتلا به ویروس تبخال، چندین برابر بیش از دیگران در معرض خطر قرار میگیرند.
مطالعات انجامشده روی سلولهای مغزی آلوده نشان داد این سلولها همان پروتئینهای غیرطبیعی یعنی آمیلوئید و تاو را تولید میکنند که از شاخصهای اصلی مغز مبتلایان به آلزایمر محسوب میشود. به گفته محققان، ویروس ممکن است سالها خاموش باشد، اما در دوران پیری، زمانی که سیستم ایمنی ضعیف میشود، مجدداً فعال شده و با ایجاد التهاب، به نورونها آسیب وارد کند. تکرار این فعالیتها در طول زمان میتواند زمینهساز بروز آلزایمر در برخی افراد شود.
در مرحلهای دیگر، دیانای ویروس تبخال در میان تودههای چسبنده پروتئینی موجود در مغز بیماران آلزایمری شناسایی شد. نکته امیدوارکننده این بود که داروهای ضدویروسی در محیط آزمایشگاهی توانستند میزان آسیب را کاهش دهند و این احتمال را مطرح کنند که شاید چنین داروهایی بتوانند روند بیماری را کند یا حتی از آن پیشگیری کنند.
مطالعات گسترده جمعیتی نیز این یافته را تأیید کرد. بررسی دادههای بزرگ نشان داد که عفونتهای شدید ــ بهویژه عفونت ناشی از ویروس تبخال ــ یکی از پیشبینیکنندههای مهم آلزایمر هستند و استفاده از داروهای ضدویروسی احتمال ابتلا را به طور قابل توجهی کاهش میدهد.
محور تحقیقات تنها به ویروس تبخال محدود نماند. پژوهشگران بررسی کردند که آیا دیگر ویروسهایی که سالها در بدن باقی میمانند، مانند ویروس آبلهمرغان و زونا، نیز میتوانند نقش مشابهی داشته باشند.
نتایج مربوط به واکسن زونا دیدگاه جدیدی ارائه داد. بررسی پرونده سلامت صدها هزار نفر در بریتانیا نشان داد افرادی که واکسن زونا دریافت کردهاند، کمتر به اشکال مختلف زوال عقل از جمله آلزایمر مبتلا میشوند. مطالعهای تازه از دانشگاه استنفورد نیز همین نتیجه را تکرار کرد و به فرضیه نقش عفونتها در شکلگیری آلزایمر قوت بیشتری بخشید. حتی برخی واکسنهای دیگر نیز اثر محافظتی مشابهی نشان دادهاند.
در ادامه، با استفاده از یک مدل سهبعدی پیشرفته از مغز که به طور نهفته آلوده به ویروس هرپس بود، پژوهشگران دریافتند که افزودن عفونتهای دیگر یا شبیهسازی ضربه مغزی باعث فعال شدن مجدد ویروس و ایجاد آسیبهایی مشابه الگوی آلزایمر میشود. جالب آنکه با استفاده از یک درمان ضدالتهاب، ویروس خاموش باقی ماند و هیچ آسیبی رخ نداد.
مجموعه این یافتهها نشان میدهد ویروسی که عامل تبخال است میتواند یکی از محرکهای مهم بروز آلزایمر باشد، بهویژه در افرادی که زمینه ژنتیکی دارند. این نتایج راه را برای رویکردهای جدید پیشگیری هموار میکند؛ از جمله واکسنها یا داروهای ضدویروسی که بتوانند از فعال شدن مجدد ویروس و آسیب به مغز جلوگیری کنند.
آنچه روزی تنها یک ارتباط ساده میان تبخال و افت حافظه به نظر میرسید، اکنون به موضوعی گسترده و مهم تبدیل شده است؛ موضوعی که میتواند درک ما را از آلزایمر تغییر دهد و مسیرهای تازهای برای کاهش خطر این بیماری هراسآور پیش روی علم قرار دهد.
